De oorzaaksbril

Nu geef ik je een heel ander soort bril; de oorzaaksbril. Dit is een abstracte, filosofische bril om te kijken naar oorzaak en gevolg. Dat klinkt misschien wat ingewikkeld, maar wees niet bang; dat wordt het niet.

Onze oudste dochter was drie jaar oud toen ze de oorzaaksbril een keer opzette. Ik kan het me nog heel goed herinneren. Op een ochtend, tijdens het ontbijt, vroeg ze tussen twee hapjes Brinta pap door:

“Wie heeft de Heere God gemaakt”?

Ik verslikte me bijna. Zo’n vraag verwacht je toch niet van een kind van drie? Ik zat met een mond vol tanden en moest de vraag even parkeren.

Na wat leeswerk ontdekte ik, dat mensen die niet in een schepper geloven, met een soortgelijke vraag worstelen:

“Waarom is er iets in plaats van niets”?

Iets kan toch niet zomaar uit niets ontstaan? Maar kijk eens naar het heelal en al die materie. Waar komt dat dan allemaal vandaan? Of je nu in een schepper gelooft of niet; iedereen denkt wel eens na over de oorzaak van ons bestaan. Hoe is het heelal, of een schepper ontstaan?

Thomas van Aquino[1] – de meest invloedrijke filosoof en theoloog uit de Middeleeuwen – bedacht dat we niet eindeloos oorzaken kunnen blijven aanwijzen.

  • Sommige dingen worden veroorzaakt door andere oorzaken, die op hun beurt ook weer veroorzaakt worden door andere oorzaken. Maar uiteindelijk moet er een eerste oorzaak zijn.
  • Sommige dingen bewegen omdat ze in beweging gebracht zijn door andere dingen die bewegen, die op hun beurt weer in beweging gebracht zijn door andere dingen die bewegen. Maar uiteindelijk moet er een eerste beweger zijn.

Sommige dingen hoeven niet te bestaan, maar bestaan toevallig (contingent), omdat ze voortgebracht zijn door andere dingen die toevallig bestaan, die weer voortgebracht zijn door andere dingen die toevallig bestaan. Maar uiteindelijk moet er iets noodzakelijk bestaan[2].

Uiteindelijk komen we uit bij een eerste oorzaak, een eerste beweger die noodzakelijk bestaat: de schepper.

De schepper is niet bewogen, niet veroorzaakt en bestaat noodzakelijk.
Hij moet wel bestaan, anders kunnen wij niet bestaan.

Maar Bertrand Russell – een bekende filosoof uit de vorige eeuw – beweerde dat Thomas van Aquino één stap te ver ging; God bestaat niet. De eerste oorzaak en de eerste beweger die noodzakelijk bestaat, is het heelal. Dat is er gewoon altijd geweest[3].

Het heelal is de eerste oorzaak van alles dat bestaat.

Toch ontdekten wetenschappers in de vorige eeuw dat het heelal een begin moet hebben. Sterrenstelsels bewegen vanuit één middelpunt steeds verder bij elkaar vandaan. Het heelal groeit. Zo ontstond de theorie van de oerknal (de big bang). De oerknaltheorie houdt in dat alle materie ongeveer 14 miljard jaar geleden voortgekomen is uit een ontploffing. Die ontploffing betekende niet alleen het begin van alle materie en energie, maar ook van ruimte en tijd[4].

De oerknaltheorie kreeg eerst flink kritiek te verduren. Er werden ook andere verklaringen gegeven voor het groeien van het heelal. Toch bleek de oerknal de beste papieren te hebben. Vandaag de dag wordt de oerknaltheorie breed gedragen door wetenschappers. Voor wie niet in een schepper gelooft, vormt de oerknaltheorie wel een probleem.

Het heelal kan niet de eerste oorzaak zijn van alles dat bestaat.
Het heelal is namelijk zelf veroorzaakt door de oerknal.
Materie, energie, ruimte en tijd bestaan niet eeuwig.

Moeten we dan geloven dat materie, energie, ruimte en tijd uit het niets ontstaan zijn, zonder oorzaak? Voor wetenschappers is het erg onwetenschappelijk om te beweren dat iets veroorzaakt wordt zonder oorzaak[5].

Nee, het is veel waarschijnlijker dat materie, energie, ruimte en tijd geschapen zijn. Laat ik kort samenvatten waarom.

  1. Alles dat ontstaat, heeft een oorzaak.
  2. Het heelal is ontstaan.
  3. Daarom heeft het heelal een oorzaak.
  4. Die oorzaak van het heelal:
    1. staat als veroorzaker van de natuur buiten of boven die natuur en is dus bovennatuurlijk;
    2. is als veroorzaker van het heelal geen onderdeel van het heelal en hoeft daarom niet – zoals wij – gebonden te zijn aan een bepaalde plaats;
    3. is als veroorzaker van het heelal geen onderdeel van dit tijdelijke heelal waarin alles een begin en een eind heeft, maar is eeuwig;
    4. moet buitengewoon machtig zijn om zoveel materie en energie voort te brengen;
    5. moet buitengewoon intelligent zijn om de materie en heel onze werkelijkheid zo complex te maken;
    6. moet vanwege die macht en intelligentie een persoon zijn.
  5. De oorzaak van het heelal is dus een bovennatuurlijke, niet aan plaats gebonden, eeuwige, buitengewoon machtige en buitengewoon intelligente persoon: God[6].

Sommige mensen begrijpen deze redenatie niet en vragen alsnog: “Maar wie heeft God dan gemaakt”? Ze begrijpen niet dat die vraag onlogisch is. Als God eeuwig is en niet gemaakt, is het niet logisch om te vragen wie hem dan wel gemaakt heeft.

Dat God eeuwig is, betekent dat hij niet ontstaan is, maar altijd heeft bestaan. Voor mensen is dat soms moeilijk te begrijpen, omdat alles in onze werkelijkheid een begin en een eind heeft. Maar God is geen onderdeel van onze werkelijkheid. Omdat hij onze werkelijkheid gemaakt heeft, staat hij buiten en boven onze werkelijkheid.

God is de oorzaak van materie, energie, ruimte en tijd.
Hij is bovennatuurlijk, niet plaatsgebonden, eeuwig, machtig en geniaal.
Hij is van een andere orde en werkelijkheid.
Hij is veel te groot om te begrijpen.

Zal ik de oorzaaksbril omruilen?

[1] Zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Thomas_van_Aquino.

[2] Zie de eerste drie argumenten voor het bestaan van God uit zijn boek Summa theologiae.

[3] Bertrand Russel zei dit in 1948 op BBC-radio in een beroemd radiodebat met Fr. Fredrick Copleston.

[4] Zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Oerknal.

[5] Zie het artikel ‘The Birth of the Cosmos’ van P. Davies in ‘God, Cosmos, Nature and Creativity’ van Jill Gready, p. 8-9.

[6] Zie W.L. Craig, The Kalām Cosmological Argument, https://www.youtube.com/watch?v=6CulBuMCLg0 en https://www.reasonablefaith.org/writings/popular-writings/existence-nature-of-god/the-kalam-cosmological-argument/.