Inspectie van de brillen van ooggetuigen

De brillen van

  • een kinderloze nomade,
  • een gevluchte prins,
  • een blindgeboren bedelaar,
  • een weduwe,
  • een landverrader,
  • een ongelovige broer en
  • een fanatieke christenvervolger

zijn allemaal verslagen van ooggetuigen. Ze vertellen gebeurtenissen die zijzelf, maar ook anderen met eigen ogen gezien hebben.

Mozes was niet de enige getuige van de wonderen waarmee God de Joden uit Egypte bevrijdde. Het hele volk zag de wrede Farao met zijn soldaten verdrinken in de Rode Zee. Nog elk jaar vieren de Joden deze gebeurtenissen met het Pesachfeest en het Matsot feest. Zo zijn de evangeliën ook ooggetuigenverslagen van Jezus’ daden die hij in het openbaar verrichte.

De getuigen in de Bijbel vertellen geen theorieën of meningen.
Ze vertellen feiten die in het openbaar plaatsvonden.

De getuigen in de Bijbel vertellen feiten die die veel mensen gezien hebben. Die feiten waren verifieerbaar. Mensen konden bij ooggetuigen navragen of de getuigenverslagen wel klopten. Daarom hoefde Jezus geen hooggeleerde professoren in dienst te nemen, want zijn leerlingen hoefden na zijn dood alleen maar te vertellen wat ze meegemaakt hadden[1].

De brillen die ik geselecteerd heb, vormen maar een kleine selectie van de vele ooggetuigenverslagen die in de Bijbel staan. Al die verschillende getuigen vertellen wat ze meegemaakt hebben met dezelfde God. De getuigenverslagen omspannen een periode van ruim vijftienhonderd jaar.

De meeste religies baseren zich niet op verifieerbare feiten.

De islam bijvoorbeeld, is gebaseerd op de Koran. Dat boek bevat geen ooggetuigenverslagen. Het bevat openbaringen van een engel aan de profeet Mohammed. Mohammed vertelt geen geobserveerde feiten, maar openbaringen van verhalen die hij zelf niet eens meegemaakt heeft. Mohammed vertelt verhalen over Abraham, Ismaël, David, Jezus en andere personen uit de Bijbel zonder ze ooit gezien te hebben.

De Islam kent bovendien maar één bron van waarheid: de profeet Mohammed. Niemand kon verifiëren of zijn verhalen wel klopten, want Mohammed werd pas in de zesde eeuw na Christus geboren.  Niemand kon nog andere ooggetuigen raadplegen, omdat hij vertelde over lang vervlogen tijden en verre plaatsen.

Zijn verhalen zijn eerst mondeling overgeleverd en een aantal generaties later pas op papier gezet. Omdat er zoveel verschillende versies van de openbaringen van Mohammed de ronde deden, heeft de derde kalief van de islam – Oethman ibn Affan – één versie tot standaard verheven en alle afwijkende versies laten vernietigen[2].

Mohammed beweert dat hij dezelfde boodschap vertelt als de Bijbel: “De mensen van het evangelie moeten oordelen op grond van wat Allah daarin bekendgemaakt heeft”[3]. Maar de Koran loochent de kruisiging, opstanding en hemelvaart van Jezus. Sinds moslims deze verschillen ontdekten, beweren ze dat de Bijbel vervalst moet zijn[4]. De niet verifieerbare openbaringen van één profeet vinden ze betrouwbaarder dan de verifieerbare verklaringen van zoveel ooggetuigen uit de Bijbel.

De Islam baseert zich niet op verifieerbare feiten.
Mohamed vraagt blind geloof in zijn verhalen.
Zijn strijders moeten hem blind gehoorzamen.

De meeste religies baseren zich niet op ooggetuigenverklaringen. Hindoes hebben bijvoorbeeld fantasierijke godenbeelden met dierlijke trekjes; sommige goden hebben een kop van een olifant of van een aap; andere goden hebben vier armen, drie ogen of een blauwe huid. De mythische godenverhalen wekken niet de indruk dat we te doen hebben met goden die echt bestaan.

Het Boeddhisme kent geen schepper, want het heelal heeft volgens hen altijd al bestaan. Sommige Boeddhisten geloven wel in goden die in andere werelden leven en sterven, maar die bemoeien zich niet met mensen. Ze spelen geen rol van betekenis. Mensen moeten zichzelf redden. Aanhangers van het Taoïsme en het Confucianisme (religies uit China) dienen ook geen goden. Het zijn eerder filosofieën die allerlei levenswijsheden aandragen.

De Bijbel bevat historische verslagen van ooggetuigen.
Die laten zien hoe God met mensen omgaat.
Daarin is de Bijbel uniek.

Als de Bijbel verklaringen bevat van mensen die met eigen ogen gezien hebben wat God deed en hoe hij met mensen omgaat; kunnen we dan nog vaststellen of het betrouwbare getuigen waren? Kunnen we – net als een rechter – achterhalen of hun getuigenissen kloppen of niet? Laten we zijn getuigen eens onder de loep nemen.

De Bijbelboeken die beschrijven hoe God met het Joodse volk omging, bevatten geen sprookjes, maar werkelijk gebeurde geschiedenis. Veel feiten uit de geschiedenis van het Joodse volk kunnen worden gestaafd met historisch onderzoek en archeologische opgravingen[5].

Er zijn nog altijd mensen die eraan twijfelen of Jezus bestaan heeft. Maar in de wetenschappelijke wereld durft geen enkele serieuze wetenschapper het bestaan van Jezus nog te ontkennen. Het christendom komt niet zomaar uit de lucht vallen. Naast de Bijbel zijn er nog heel veel andere bronnen die verklaren dat Jezus echt geleefd heeft[6].

Rechters zoeken altijd getuigen die met hun neus bovenop een misdrijf of ongeluk stonden; het liefst zoveel mogelijk verschillende getuigen. Jezus had genoeg getuigen om zich heen verzameld: twaalf leerlingen die hij zelf uitgekozen had, volgelingen die hem op eigen initiatief volgden, familie en heel veel mensen die zelf gezien hadden wat Jezus allemaal in het openbaar deed. Omdat Judas Jezus verraadt, wordt hij na Jezus’ hemelvaart vervangen door Matthias, omdat hij – net als veel anderen – getuige geweest was van Jezus’ optreden vanaf het begin tot het einde[7].

De Bijbelboeken van het Nieuwe Testament zijn geschreven door mensen die er met hun neus bovenop stonden. De vier evangeliën zijn gedetailleerde levensbeschrijvingen van Jezus; opgesteld door mensen die met hem optrokken. Mattheüs en Johannes waren door Jezus uitgekozen om hem te volgen[8]. Markus volgde Jezus op eigen initiatief en was bijvoorbeeld bij de gevangenneming van Jezus[9]. Lukas was een arts die een levensbeschrijving van Jezus geschreven heeft door allerlei getuigen te raadplegen[10].

Net als in een rechtszaak vertellen de getuigen van Jezus elk hun eigen verhaal, in hun eigen stijl, met eigen accenten en met nauwkeurige details die andere getuigen soms niet opvielen. Maar ieder op zijn eigen manier schetst Jezus als de zoon van God, die eenvoudige verhalen vertelt, zieken geneest, gekruisigd wordt en weer opstaat uit de dood.

De verschillende getuigenissen over Jezus stemmen overeen.
Ieder vertelt de feiten in zijn eigen stijl met eigen details.

De Bijbelboeken over Jezus werden geschreven op materialen die vergaan. Omdat het christendom zo hard groeide, zijn er veel kopieën gemaakt en teruggevonden in allerlei verschillende landen uit verschillende eeuwen. Door die geografische verspreiding kunnen we goed vaststellen dat er weinig overschrijffouten gemaakt werden. Ook kunnen we redelijk precies achterhalen welke fouten in welke streken gemaakt zijn. Zo kunnen we precies achterhalen wat de oorspronkelijke Bijbeltekst was.

De leerlingen van Jezus gaven hun Bijbelboeken en het onderwijs van Jezus door aan de volgende generatie. Die leerlingen gaven dezelfde boeken en hetzelfde onderwijs weer door en schreven zelf ook weer brieven en boeken. De boeken die we van de opeenvolgende generaties christelijke leraren teruggevonden hebben, vertellen dezelfde hoofdlijnen. Zo is er naast de Bijbel nog meer literatuur bewaard gebleven die de inhoud van de Bijbelboeken bevestigt[11].

De Bijbel is heel nauwkeurig overgeleverd[12].

Vandaag de dag vinden sommige mensen de wonderen die Jezus deed, ongeloofwaardig. Maar Jezus genas veel mensen in het openbaar, zodat iedereen het kon zien. Hij gaf blinden weer zicht, doven weer gehoor, verlamden liet hij weer lopen, lepra patiënten genazen en zelfs doden wekte hij weer tot leven. Jezus deed die wonderen in het openbaar om te laten zien dat hij de zoon van God is[13].

Het feit dat de bijbelschrijvers noemden wie waar genezen werd, gaf de lezers van de Bijbelboeken de gelegenheid om navraag te doen. Zelfs de vijanden van Jezus erkenden dat hij bovennatuurlijke wonderen deed. In de Bijbel erkennen de Farizeeën dat Jezus bovennatuurlijke krachten had. Ze schreven die bovennatuurlijke krachten alleen niet toe aan God, maar aan duistere machten[14]. Diverse historische bronnen die kritisch tegenover het christendom staan, noemen Jezus een magiër en bevestigen dat hij is gekruisigd[15].

Vriend en vijand erkent het:
Jezus deed wonderen en werd gekruisigd.

Maar wat is er van waar dat Jezus opgestaan is uit de dood en weer tot leven kwam? Is zoiets geloofwaardig? Om de betrouwbaarheid van getuigen en verdachten te achterhalen, kijken rechters altijd naar kwade bijbedoelingen. Hebben de getuigen of verdachten misschien een goede reden om te liegen? Getuigen of verdachten die liegen, doen dat doorgaans om geld, macht, of seks/relaties.

Als een schatrijke man vermoord wordt, is zijn vrouw geen betrouwbare getuige, vooral niet als ze getrouwd waren in gemeenschap van goederen. Misschien was ze op zijn geld uit. Bij de moord op een bedrijfsleider van een grote onderneming is zijn mogelijke opvolger geen betrouwbare getuige. Misschien was hij op de macht uit. Als iemand verdacht wordt van moord, moet je niet aan zijn vrouw vragen of hij op de avond van de moord thuis was. Zijn vrouw wil natuurlijk niet dat hij achter de tralies verdwijnt.

Mensen die gericht zijn op geld, macht of seks/relaties, spreken meestal niet de waarheid en zijn onbetrouwbare getuigen. Neem bijvoorbeeld de profeet Mohammed.  Hij zei dat hij openbaringen van Allah ontving. Zo kreeg Mohammed veel aanhangers.  Was zijn getuigenis betrouwbaar?

Mohammed zette zijn aanhangers aan tot roven, veroveren en moorden[16]. De prediker werd een legerleider. In tien jaar tijd besloeg zijn Islamitische Staat het hele Arabische schiereiland. Twintig procent van de oorlogsbuit was voor Mohammed[17]. Hij verzamelde meer vrouwen dan je op twee handen kunt tellen; waaronder vier oorlogsslavinnen en een meisje van negen[18].

Was zijn getuigenis betrouwbaar, of was hij uit op macht, geld en seks? Wie gelooft nu een legerleider die volken uitmoordt, macht verzamelt, geld, vrouwen en zelfs kinderen? En wie gelooft die volgelingen van Mohammed die zijn voorbeeld nog altijd volgen en strijden voor een Islamitische Staat?

Lijken Jezus en Mohamed op elkaar?
Lijken hun volgelingen op elkaar?
Een groter contrast is niet denkbaar[19].

De leerlingen van Jezus hadden – net als Jezus zelf – niets te winnen met hun getuigenis; geen seks/relaties, geen macht en geen geld. Ze waren gewoon getrouwd en namen hun gezin mee op reis[20]. Ze hadden geen macht, maar waren het slachtoffer van de machthebbers[21]. Ze hadden geen rijkdom, maar lieten alles achter om het evangelie te verspreiden. Ze deelden juist uit van het weinige dat ze hadden[22].

Paulus geeft een inkijkje in het leven van de apostelen: “Tot op de dag van vandaag lijden we honger en dorst, hebben we nauwelijks kleren, worden we mishandeld, zijn we dakloos, zwoegen we voor ons eigen brood. Worden we bespot, dan zegenen we; worden we vervolgd, dan verdragen we het; worden we beledigd, dan antwoorden we vriendelijk. Tot op dit ogenblik zijn wij het uitschot van de wereld, het uitvaagsel van de mensheid[23].

Een betrouwbare getuige is iemand die door zijn getuigenis niets te winnen heeft, maar wel heel veel te verliezen. Wie durft er te getuigen tegen een drugsbaron die iedereen laat vermoorden die hem voor de voeten loopt? Als er toch een of twee getuigen zijn, die verklaren hoe die drugsbaron mensen liet vermoorden, snapt iedereen dat zulke getuigen heel moedig en betrouwbaar zijn. Met hun getuigenis riskeren ze hun leven.

Dat is nu precies wat alle getuigen van Jezus’ opstanding doen: ze riskeren hun leven. Dat doe je niet als je zelf weet dat het verhaal over de opgestane Jezus een leugen is.

Nadat Jezus gekruisigd is, sluiten zijn leerlingen zich samen op achter slot en grendel. Nu Johannes de doper onthoofd is en Jezus gekruisigd is, vragen de leerlingen zich af wie het volgende slachtoffer wordt[24]. Jezus had hen al gewaarschuwd[25].

Dan verschijnt Jezus ineens aan zijn leerlingen, ondanks de gesloten deuren. Hij toont zijn doorboorde handen en voeten en de wond in zijn zij. Een week later verschijnt hij weer. Bijna zes weken lang verschijnt Jezus aan zijn leerlingen, aan zijn familie en aan veel andere volgelingen[26]. Dan zien de leerlingen Jezus opstijgen en in een wolk verdwijnen[27].

Tien dagen later lijkt alle angst verdwenen. Op het Pinksterfeest staan de leerlingen van Jezus midden in Jeruzalem in vuur en vlam te getuigen over de opstanding van Jezus[28]. Ze leggen uit dat Jezus stierf om voor onze zonden te boeten. Ze getuigen dat hij opstond uit de dood om te bewijzen dat de dood niet het laatste woord heeft. Op die ene dag komen drieduizend mensen tot geloof in de opgestane Jezus. Dat aantal groeit naar 5.000 als Petrus – net als Jezus – voor het oog van de inwoners van Jeruzalem een verlamde man geneest in de naam van Jezus[29].

Maar dan begint de vervolging die steeds heftiger wordt. De Joodse Schriftgeleerden leggen de leerlingen van Jezus een zwijggebod op[30]. Even later worden de leerlingen gevangengenomen, gegeseld en weer vrijgelaten[31]. Dan volgt de eerste dode: Stephanus – een van de eerste diakenen – wordt gestenigd[32]. Direct daarop breekt de eerste grootschalige christenvervolging los in Jeruzalem. Veel christenen worden uit hun huizen gesleurd en verdwijnen achter de tralies. Andere christenen ontvluchten Jeruzalem[33].

Ook de Romeinse overheid begint christenen te vervolgen. Koning Herodes Agrippa wil de Joodse leiders een plezier doen. Hij laat een van Jezus’ leerlingen – Jakobus – onthoofden. Direct daarna neemt hij Petrus gevangen om hem te doden, maar Petrus ontsnapt op wonderlijke wijze uit de gevangenis en ontvlucht Jeruzalem[34]. Overal breekt de jacht op christenen los. Paulus ontsnapt aan de dood in Damascus, Jeruzalem en andere steden[35]. In Rome jaagt keizer Claudius de Joden de stad uit[36]. Keizer Nero beschuldigt de christenen van een grote brand in Rome en jaagt hen in de arena’s op de meest gruwelijke manieren de dood in[37].

Toch blijven de leerlingen van Jezus vasthoudend getuigen.

Paulus schrijft: “Ik hecht echter niet de minste waarde aan het behoud van mijn leven, als ik mijn levenstaak maar kan voltooien en de opdracht uitvoeren die ik van de Heer Jezus ontvangen heb: getuigen van het evangelie van Gods genade”[38]. Zonder de opstanding van Jezus was Paulus thuisgebleven: “In Efeze heb ik op leven en dood gevochten; wat zou ik daarmee hebben bereikt als ik geen hoop had? Wanneer de doden toch niet worden opgewekt, kunnen we maar beter zeggen: Laten we eten en drinken, want morgen sterven we”[39].

Bijna alle leerlingen van Jezus moeten hun getuigenis met de dood bekopen. Keizer Nero laat Petrus kruisigen en Paulus onthoofden. Koning Herodes laat Jakobus – de leerling van Jezus – onthoofden. Jakobus – de broer van Jezus – weigert Jezus te verloochenen en wordt in Jeruzalem van het dak van de tempel gesmeten en doodgeknuppeld. Met de rest is het niet veel beter afgelopen. Waarschijnlijk is van alle leerlingen van Jezus alleen Johannes een natuurlijke dood gestorven[40].

De leerlingen van Jezus hebben hun getuigenis over de opstanding van Jezus met hun eigen bloed ondertekend. Hun bereidheid om te sterven verraadt dat de opgestane Jezus daadwerkelijk aan hen verschenen is. Het is hoogst onwaarschijnlijk dat zoveel getuigen stierven voor een leugen.

Jezus’ leerlingen ondertekenen hun getuigenis met hun eigen bloed.

Sommige mensen begrijpen de kracht van het getuigenis over de opgestane Jezus niet zo goed. Ze zeggen dat er wel meer mensen waren die hun leven opofferden voor hun geloof, zoals de moslims die met vliegtuigen in de Twin Towers vlogen. Het feit dat mensen hun leven opofferen omdat ze ergens in geloven, wil nog niet zeggen dat het waar is wat ze geloven.

Het grote verschil is dat de moslims iets geloofden dat ze niet zelf gezien hadden, terwijl de leerlingen over de opgestane Jezus getuigden die ze wel zelf gezien hadden. De moslims konden het fout hebben, omdat ze iets geloofden dat ze niet zelf gezien hadden, maar de leerlingen van Jezus konden zich niet vergissen omdat ze de opgestane Jezus zelf gezien hadden. Het is een groot verschil of je iets gelooft, of dat je getuige bent en iets met eigen ogen gezien hebt.

Wie rotsvast gelooft dat iets waar is, kan zich toch vergissen en zijn leven opofferen voor iets dat niet waar is. Maar de leerlingen geloofden niets; ze hadden de opgestane Jezus zelf gezien. Ze waren getuigen. Niemand offert zijn leven op voor een leugen die hij zelf niet eens gelooft. Laat staan dat meer dan twaalf mensen dat doen.

Als je bij elkaar optelt:

  • dat er meer dan twaalf ooggetuigen waren van de opgestane Jezus;
  • dat ze stuk voor stuk vasthielden aan hun getuigenis ondanks enorme verdrukking;
  • dat er niet één tussen zat die zijn getuigenis heeft ingetrokken;
  • dat ze hun getuigenis ondertekenden met hun eigen bloed;

dan moeten we concluderen dat Jezus is opgestaan uit de dood en verschenen is aan een groot aantal getuigen.

Er zijn maar weinig rechtszaken waar de waarheid achterhaald kan worden met zoveel en zulke krachtige getuigen.

Naast de krachtige getuigenverklaringen zijn er nog meer redenen om te geloven dat Jezus opgestaan is uit de dood:

  • Jezus had zelf al meerdere mensen uit de dood opgewekt[41].
  • Zou een God die mensen laat groeien uit één levende cel geen doden levend kunnen maken?
  • Niemand heeft meer positieve invloed gehad op onze wereldgeschiedenis dan de opgestane Jezus[42].

De brillen van ooggetuigen in de Bijbel zijn heel betrouwbaar.
Ze vertellen geen filosofieën of fabels, maar feiten.

Wie meer over de historische betrouwbaarheid van de Bijbel wil weten, raad ik het boek ‘Cold Case Christianity’[43] aan van James (Jim) Warner Wallace. Jim is een succesvolle rechercheur die moordzaken oplost die andere rechercheurs jaren daarvoor niet konden oplossen. Hij blinkt uit in het heropenen en oplossen van grote moordzaken en krijgt bekendheid op radio en televisie[44]. Hij zoekt altijd maar één ding: de feiten; de nuchtere waarheid.

Jim is heel sceptisch over het christendom. Hij meent dat christenen niet in historische feiten geloven, maar in moralistische mythes, wishful thinking zonder enige vorm van bewijs. Jim is er vast van overtuigd dat het bovennatuurlijke niet bestaat. Op aandringen van een collega bezoekt hij een keer een kerkdienst. De Bijbel wekt zijn interesse, dus hij besluit er één te kopen.

Sommige dingen die hij leest, komen wel betrouwbaar over, maar dat verhaal over de opstanding van Jezus is natuurlijk lariekoek. Dat kan toch niet? Jim komt op een idee. Als hij moorden kan oplossen die jaren geleden hebben plaatsgevonden en hij kan daar zaken van maken die alsnog tot een veroordeling leiden, waarom zou hij dan niet kunnen uitzoeken of dat verhaal van de opstanding van Jezus waar is?

Jim opent de ‘Cold Case Christianity’.
Hij gaat op zoek naar de waarheid.

Hij graaft steeds meer feiten op die verrassend betrouwbaar blijken te zijn. Na een grondig onderzoek komt hij tot de conclusie dat de Bijbel een uiterst betrouwbaar getuigenis bevat. Het is zo betrouwbaar dat hij niet onder de conclusie uitkomt dat Jezus echt opgestaan is.

Als hij moet erkennen dat God echt bestaat en dat Jezus echt uit de dood is opgestaan, kan hij niet net doen alsof er niets gebeurd is en weer overgaan tot de orde van de dag. Als een rechtszaak opgelost is, moet dat ook consequenties krijgen: de dader moet veroordeeld en gestraft worden.

De ‘Cold Case Christianity’ krijgt consequenties.
Jim gehoorzaamt Jezus’ oproep: volg mij.

Zijn omgeving spoort hem aan om de ‘Cold Case Christianity’ te publiceren. Het resultaat is een meeslepend boek dat aan de hand van cold cases uit de rechercheurspraktijk uitlegt welke technieken rechercheurs en rechters gebruiken om de waarheid boven tafel te krijgen. Het is fascinerend om te zien hoe een rechercheur de Bijbel onderwerpt aan zijn onderzoekstechnieken en hoe hij tot onvermijdelijke conclusies komt. Niet voor niets is ‘Cold Case Christianity’ een bestseller met enorm veel positieve recensies[45].

[1] Lukas 15:27, 24:49, Handelingen 1:8, 2:32, 10:39.

[2] https://nl.wikipedia.org/wiki/Oorsprong_van_de_islam.

[3] Soera 5:47-48.

[4] http://answering-islam.org/Campbell/s2c1.html, http://answering-islam.org/Campbell/contents.html, https://www.youtube.com/watch?v=kfsj92dedpI.

[5] J. Randall Price & H. Wayne House, Zondervan Handbook of Biblical Archaeology. J.M. Holden & N. Geisler, The Popular Handbook of Archaeology and the Bible.

[6] Robert E. Van Voorst, Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence.

[7] Handelingen 1:21-26.

[8] Mattheüs 4:21-22 en 9:9.

[9] Markus 14:51.

[10] Lukas 1:1-5, Handelingen 1:1-3.

[11] http://www.earlychristianwritings.com/churchfathers.html.

[12] B.M. Metzger, A Textual Commentary on the Greek New Testament.

[13] Johannes 3:2, 10:23-38, 20:30-31, Mattheüs 27:54.

[14] Johannes 9, 11:47, Mattheüs 9:34.

[15] Robert E. Van Voorst, Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence, 2 en 3.

[16] Soera 8, 48:20, P. Towsend, Questioning Islam, 7.3.

[17] Soera 8:41.

[18] Soera 33:50, Sahih Bukhari 5:58:234, Sahih Muslim 2:3309, Sunan Abu Dawud 2:2116, https://wikiislam.net/wiki/List_of_Muhammads_Wives_and_Concubines, https://en.wikipedia.org/wiki/Muhammad%27s_wives.

[19] https://www.thereligionofpeace.com/pages/articles/jesus-muhammad.aspx.

[20] 1 Corinthiërs 9:5.

[21] Handelingen 5:38-40, 7:59, 12:2, 2 Corinthiërs 11:23-27.

[22] Handelingen 3:6-8, 20:33-35.

[23] 1 Corinthiërs 4:11-13. 2 Corinthiërs 6:1-10.

[24] Johannes 20:19.

[25] Mattheüs 24:9, Markus 13:13, Johannes 15:18-21, 16:33, 18:1-4.

[26] Mattheüs 28, Markus 16, Lukas 24, Johannes 20 en 21, Handelingen 1:3-8, 13:31, 1 Corinthiërs 15:5-7.

[27] Lukas 24:50-53, Handelingen 1:9-11.

[28] Handelingen 2.

[29] Handelingen 3.

[30] Handelingen 4:13-21.

[31] Handelingen 5:17-40.

[32] Handelingen 7:54-60.

[33] Handelingen 8:1.

[34] Handelingen 12:1-17.

[35] Handelingen 9:22-24, 9:28-30.

[36] Handelingen 18:2.

[37] Publius Cornelius Tacitus, Annales 15.44.2-5.

[38] Handelingen 20:24.

[39] 1 Corinthiërs 15:32, 15:12-20.

[40] S. McDowell, The Fate of the Apostles: Examining the Martyrdom Accounts of the Closest Followers of Jesus. https://www.youtube.com/watch?v=_sy1BwLBIU8.

[41] Lukas 7:11-15, 8:46-61, Johannes 11:1-46.

[42] J. Kennedy & J Newcombe, What if Jesus had never been born? N. Spencer, The Evolution of the West: How Christianity Has Shaped Our Values. B. Sheiman, An Atheist Defends Religion: Why Humanity is Better Off with Religion Than Without It.

[43] J. Warner Wallace, Cold-Case Christianity: A Homicide Detective Investigates the Claims of the Gospels.

[44] https://en.wikipedia.org/wiki/J._Warner_Wallace.

[45] https://www.amazon.com/Cold-Case-Christianity-Homicide-Detective-Investigates/dp/1434704696.